Wie denkt dat sudoku altijd een standaard 9×9-raster met voorgedrukte cijfers is, heeft maar een fractie van het universum gezien. In de loop der jaren zijn tientallen varianten ontstaan die het basisprincipe uitbreiden, combineren of omdraaien. Hier zijn de vijf meest gespeelde varianten, elk met eigen regels en eigen charme.
Killer sudoku combineert sudoku met kenmerken van kakuro. Het raster heeft geen vooringevulde cijfers. In de plaats daarvan zijn groepen cellen gemarkeerd — zogenaamde kooien — met een bijbehorende doelsom. De getallen in elke kooi moeten optellen tot die som, zonder herhalingen. De standaard sudokuregels voor rijen, kolommen en blokken gelden onverminderd.
Killer sudoku vraagt een combinatie van optellen en logisch elimineren. Kooien met twee cellen en een kleine som (zoals 3 of 4) zijn direct oplosbaar: 3 kan alleen 1+2 zijn. Grotere kooien vereisen meer redeneerwerk. De variant is populair bij puzzelaars die het gevoel willen dat ze écht iets berekenen, niet alleen invullen.
Samurai sudoku bestaat uit vijf overlappende 9×9-roosters. Vier roosters zitten in de hoeken; het vijfde zit in het midden en deelt een 3×3-blok met elk van de vier buitenste roosters. Elke cijfer 1 t/m 9 moet in elk van de vijf roosters afzonderlijk voldoen aan de standaard sudokuregels.
De overlapping creëert dwarsverbanden: een cijfer dat je invult in het middelste raster kan gevolgen hebben voor de buitenste roosters en omgekeerd. Samurai sudoku duurt gewoonlijk aanzienlijk langer dan een standaardpuzzel en is daarmee bij uitstek geschikt voor een langere puzzelsessie op een rustige middag.
Bij jigsaw sudoku (ook wel puzzlesudoku of irregular sudoku genoemd) worden de negen 3×3-blokken vervangen door negen onregelmatig gevormde regio's van elk negen cellen. De rijen en kolommen houden dezelfde regels, maar de blokken zijn nu kronkelende vormen die het raster op een andere manier indelen.
Jigsaw sudoku verandert de visuele structuur fundamenteel. Technieken als naked pairs werken nog steeds, maar je moet voortdurend nauwkeurig bijhouden welke cellen bij welke regio horen. Voor puzzelaars die de standaardindeling van buiten kennen en automatisch redeneren, is jigsaw een frisse uitdaging die die automatismen doorbreekt.
De 16×16 sudoku breidt het raster uit van negen naar zestien rijen, zestien kolommen en zestien 4×4-blokken. In plaats van de cijfers 1 t/m 9 worden de cijfers 1 t/m 9 aangevuld met de letters A t/m G (of soms hexadecimale tekens). Elk symbool moet precies één keer in elke rij, kolom en elk blok voorkomen.
De grotere omvang maakt elke stap complexer, maar de onderliggende logica blijft hetzelfde. Dezelfde technieken — naked singles, hidden singles, naked pairs — zijn van toepassing, al duurt elk zoekproces langer. Een 16×16 is een serieuze tijdsinvestering, maar ook een van de meest bevredigende puzzels om te voltooien.
Mini sudoku gebruikt een 6×6-raster met zes 2×3-blokken, en de cijfers 1 t/m 6. De regels zijn identiek aan standaardsudoku, maar door het kleinere formaat zijn puzzels veel sneller op te lossen — gemiddeld in een paar minuten. Dat maakt mini sudoku ideaal als oefening voor beginners of als snelle breintraining tussendoor.
Voor kinderen is mini sudoku een uitstekende instap: het formaat is overzichtelijk, de logica is dezelfde en de bevrediging van een voltooide puzzel is net zo groot. Sommige uitgevers bieden ook 4×4-versies aan voor de allerkleinsten.