Sudoku lijkt een typisch Japans product, maar de oorsprong ligt in de Verenigde Staten. De weg van een anoniem puzzeltje in een Amerikaans raadselblad naar de meest gespeelde logische puzzel ter wereld beslaat bijna een halve eeuw en passeert de straten van Indianapolis, Tokio en Londen.
De puzzel die we nu sudoku noemen, werd in 1979 gepubliceerd in het Amerikaanse tijdschrift Dell Pencil Puzzles & Word Games onder de naam Number Place. De maker was Howard Garns, een zeventigjarige architect uit Indianapolis. Garns publiceerde de puzzel anoniem — pas na zijn dood in 1989 werd zijn auteurschap bevestigd.
De regels waren al volledig uitgewerkt: een 9×9-raster, verdeeld in negen 3×3-blokken, waarbij elk cijfer van 1 t/m 9 precies één keer in elke rij, kolom en elk blok moest voorkomen. Dell bleef de puzzel in de jaren tachtig publiceren, maar buiten hun vaste lezerspubliek bleef Number Place vrijwel onbekend.
In 1984 ontdekte Maki Kaji, hoofd van het Japanse puzzeluitgeverij Nikoli, de Number Place-puzzel en introduceerde een eigen versie in zijn tijdschrift Monthly Nikolist. Hij doopte de puzzel Sūji wa dokushin ni kagiru — wat ruwweg betekent 'de cijfers moeten enkelvoudig zijn' — en korte dat vervolgens af tot de nu bekende naam sudoku.
Kaji voegde ook een belangrijke esthetische beperking toe: de aanwijzingscijfers moesten symmetrisch in het raster zijn geplaatst. Die conventie is in veel professioneel gepubliceerde sudoku's nog steeds terug te vinden. In Japan groeide de populariteit gestaag door de jaren tachtig en negentig, maar internationaal bleef de puzzel nagenoeg onbekend.
Maki Kaji overleed in augustus 2021. Hij werd in de puzzelwereld geëerd als de 'godfather van sudoku'.
In 2004 publiceerde de Britse krant The Times voor het eerst een sudoku. De verantwoordelijke daarvoor was Wayne Gould, een voormalig rechter uit Nieuw-Zeeland die jaren eerder een computerprogramma had ontwikkeld om sudoku's te genereren. Gould bood de puzzels gratis aan aan kranten; The Times pakte het aanbod als eerste op.
Het succes was onmiddellijk. Andere Britse kranten volgden binnen maanden, en van daaruit verspreidde sudoku zich razendsnel over heel Europa en de rest van de wereld. In 2005 was de puzzel in tientallen landen een dagelijkse rubriek in kranten, en stonden sudokuboeken bovenaan de bestsellerlijsten. Nederlandse dag- en weekbladen namen de puzzel op en introduceerden daarmee miljoenen Nederlanders aan dit nieuwe fenomeen.
De timing was niet toevallig. Sudoku vereist geen taalkennis — de internationale verspreiding ging dan ook sneller dan bij welk woordpuzzel dan ook. Een raster met cijfers is overal ter wereld hetzelfde leesbaar, van Groningen tot Tokio.
Met de opkomst van smartphones en tablets verhuisde sudoku van papier naar scherm. Apps maakten het mogelijk om op elk moment een puzzel te starten, te pauzeren en verder te gaan. De notitie-functie — het bijhouden van kandidaatcijfers — die op papier een behendig potloodgebruik vereiste, werd in apps een kwestie van tikken.
Online platforms bieden inmiddels dagelijkse puzzels, scoreborden, tijdsregistratie en varianten van alle moeilijkheidsgraden. De kern van de puzzel is in al die decennia onveranderd gebleven: een leeg raster, een handvol aanwijzingen, en de uitdaging om puur met logica tot de enig juiste oplossing te komen. Wil je zelf spelen? Ga naar onze sudoku speelpagina of verken de vele sudoku varianten.