Kamp Westerbork heeft een geschiedenis die verder teruggaat dan de Tweede Wereldoorlog. Het werd in 1939 gebouwd door de Nederlandse regering als Centraal Vluchtelingenkamp Westerbork. Het kamp was bedoeld om Joodse vluchtelingen uit Duitsland en Oostenrijk op te vangen. Maar waarom juist hier? Die keuze heeft een opmerkelijke link met ons koningshuis.

Na de Anschluss in 1938 en de Kristallnacht raakten Europa en Nederland overspoeld door een nieuwe stroom Joodse vluchtelingen. De Nederlandse grens werd definitief gesloten maar dat hield velen niet tegen. Ondanks hun pogingen om veilig onderdak te vinden werden vluchtelingen vaak met wantrouwen bekeken. Geschat wordt dat er tussen 30.000 en 50.000 Joodse vluchtelingen hun weg naar Nederland vonden tussen 1933 en 1940.

In 1939 viel de keuze aanvankelijk op het Elspeterveld in Ermelo. De locatie was geschikt, maar het koningshuis stak daar een stokje voor. Koningin Wilhelmina ontdekte op de dag van de gemeenteraadsvergadering de plannen en liet duidelijk weten dat een vluchtelingenkamp op slechts twaalf kilometer van Paleis Het Loo onacceptabel was. De regering zag zich genoodzaakt het plan in te trekken en een nieuwe locatie te zoeken.

De keuze viel uiteindelijk op het Amerveld bij Westerbork. De grond was goedkoop en het lag ver van het westen van Nederland.Dit werd gezien als een groot voordeel. Hoewel het Joods Comité bezwaren uitte tegen de afgelegen locatie, werd er niet naar hen geluisterd. De Joodse gemeenschap moest zelfs grotendeels zelf de kosten van het kamp financieren. Op 9 oktober 1939 arriveerden de eerste Joodse vluchtelingen. Wat begon als een vluchtelingenkamp, zou tijdens de oorlog een sinistere rol gaan spelen als doorgangskamp naar vernietigingskampen in het oosten.

Na de oorlog werd Kamp Westerbork omgedoopt tot De Schattenberg en bood het vanaf 1951 onderdak aan Molukse KNIL-militairen en hun families. Deze gemeenschap werd gedwongen Indonesië te verlaten na de onafhankelijkheid en kreeg in Nederland een tijdelijk verblijf. De barakken, die herinnerden aan een beladen verleden, boden sobere omstandigheden en versterkten het gevoel van isolatie onder Molukkers. De Schattenberg bleef in gebruik tot 1971. De Molukse gezinnen werden toen naar permanente woningen verhuisd.

Van vluchtelingenkamp tot doorgangskamp, en daarna decennialang een noodthuis voor Molukse gezinnen die evenmin ergens welkom waren — de plek bij Westerbork weerspiegelt een reeks van ontheemding die ver voorbij 1945 reikt. Wie meer wil lezen, vindt meer verhalen over Drenthe in de Tweede Wereldoorlog en de stille sporen die de oorlog in deze provincie naliet.